بحثی درباره درویش خان و همایون شهردار
اگر مبدع پیشدرآمد را در فضای وب جستوجو کنیم، نخستین نامی که با آن مواجه میشویم، درویش خان است؛ درحالی که در مرور زندگینامه این هنرمند از او به عنوان یکی از ایجادکنندگان و گسترشدهندگان پیشدرآمد یاد شده است. همچنین در برخی دیگر از منابع از مشیر همایون شهردار به عنوان نخستین مبدع پیشدرآمد یاد شده است.
چندی پیش مطلبی درباره مشیر همایون شهردار در بخش موسیقی ایسنا منتشر کردیم که در آن از او به عنوان مبدع پیشدرآمد یاد شد، درحالی که در برخی از منابع درویش خان را به عنوان مبدع پیشدرآمد معرفی میکنند.
با این حال اگر نگاهی به تاریخ موسیقی دستگاهی ایران داشته باشیم، آنجایی که درباره خاستگاه و تثبیت قالب «پیشدرآمد» صحبت شده است، دو نام بیش از دیگران مطرح میشود: مشیر همایون شهردار و درویشخان. بررسی منابع مکتوب و روایتهای شفاهی نشان میدهد که هر یک از این دو هنرمند، در مرحلهای متفاوت از تکوین این قالب نقش داشتهاند.
بر پایه روایتی که هوشنگ ابتهاج در کتاب «پیر پرنیاناندیش» (در صحبت سایه) نقل کرده است، در یکی از تمرینهای مشترک میان مشیر همایون و رکنالدین مختاری، پیشنهاد اجرای قطعهای سازی پیش از آغاز آواز مطرح شد و نام «پیشدرآمد» به ابتکار مشیر همایون برای آن برگزیده شد. این روایت، نقش او را در نامگذاری و طرح ایده اجرای قطعهای مقدماتی پیش از آواز برجسته میکند.
با این حال، اغلب پژوهشگران تاریخ موسیقی ایرانی، از جمله نویسندگان متون تحلیلی درباره تحول قالبهای سازی در دوره قاجار و پهلوی اول، شکلگیری «پیشدرآمد» بهعنوان یک فرم مستقل و ساختارمند را با آثار درویشخان مرتبط میدانند. پیشدرآمدهای ساختهشده توسط او از نظر جملهبندی منسجم، وزن مشخص (عمدتاً دوضربی یا چهارضربی معتدل) و جایگاه تثبیتشده در آغاز اجرای دستگاه، الگویی را پدید آورد که بعدها توسط شاگردان و آهنگسازان نسل بعد دنبال شد. از این منظر، درویشخان را میتوان از بنیانگذاران و تثبیتکنندگان این قالب در معنای امروزی آن دانست.
بر این اساس، تمایز میان «ابتکار اولیه و نامگذاری» از یکسو، و «گسترش و تثبیت هنری» پیشدرآمد از سوی دیگر، دلیل تفاوت دیدگاهها در منابع مختلف است.
حال براساس جمعبندی منابع رسمی و روایتهای معتبر بهنظر میرسد پیشدرآمد نه حاصل کنش یک فرد، بلکه نتیجه فرآیندی تاریخی است که با پیشنهاد و نامگذاری مشیر همایون شهردار آغاز شد و با ساماندهی و گسترش عملی آن توسط درویشخان به جایگاهی پایدار در اجرای موسیقی دستگاهی ایران رسید.
امروزه پیشدرآمد، بهعنوان قطعهای سازی و مستقل، یکی از ارکان ساختاری اجرای دستگاهی محسوب میشود و نقشی بنیادین در معرفی فضای مُدال و آمادهسازی شنونده برای ورود به آواز ایفا میکند.
انتهای پیام
