«نازخوانها» کجا رفتند؟!
ماه رمضان در گوشهوکنار ایران با آیینهایی همراه است که از همان روزهای ابتداییِ ماه شکل میگیرند و رنگ و بوی محلی دارند. در برخی روستاها این رسوم علاوه بر جنبۀ مذهبی، کارکرد اجتماعی هم پیدا کرده و بهانهای برای همدلی و کمک به نیازمندان میشوند.
به گزارش ایسنا، ماه رمضان برای بسیاری از افراد به عنوان ماه دستگیری و یاریرساندن به دیگران شناخته میشود؛ کمک به دیگران از یک توصیه اخلاقی فراتر میرود و به رفتاری اجتماعی تبدیل میشود که در بسیاری از مناطق ایران در دل آیینها و رسوم محلی ریشه دوانده است. در برخی نقاط، این مراسمها با مشارکت مستقیم جوانان و معتمدان محلی برگزار میشود؛ آیینهایی که علاوه بر جنبه نمادین، کارکرد حمایتی هم دارند و بهانهای برای سرکشی به خانههایی میشوند که شاید در هیاهوی زندگی روزمره کمتر دیده میشوند. همین ویژگی باعث شده این رسوم، کارکردی فراتر از یک سنت صرف پیدا کنند و به سازوکاری برای همدلی و حمایت در سطح محلی تبدیل شوند.
این ماه در بسیاری از مناطق ایران با مجموعهای از رسوم محلی همراه است که از نخستین روزها آغاز میشود و پیوندی میان باورهای دینی و زندگی اجتماعی مردم ایجاد میکند؛ آیینهایی که اغلب کمتر دیده شدهاند اما همچنان در بافت روستاها جریان دارند.
در برخی نقاط، این مراسمها نه به شکل رسمی و سازمانیافته، بلکه با مشارکت مستقیم جوانان و معتمدان محلی برگزار میشود؛ آیینهایی که علاوه بر جنبۀ نمادین، کارکردی حمایتی نیز دارند و بهانهای برای توجه به نیازمندان میشوند. همین ویژگی باعث شده این رسمها، کارکردی فراتر از یک سنت صرف پیدا کنند.
روستای عباسآباد از توابع شهرستان بم استان کرمان هم در پنج روز نخست ماه رمضان شاهد برگزاری یکی از همین آیینهاست؛ رسمی که اهالی آن را «علمبندان» مینامند و محور آن حضور گروهی از جوانان روزهدار روستاست.
در این روستا رسم است گروهی از جوانان روزهدار که به آنها «نازخوان» میگویند، از اولین تا پنجمین روز ماه رمضان گرد هم جمع میشوند و عَلَمی را که در گویش محلی «شَعدَه» نامیده میشود، به دست سیّدی میدهند. این علم از پارچهای بسیار تمیز به رنگ مشکی دوخته شده و روی آن سورههایی از قرآن نوشتهاند و با نخهای سبز و قرمز تزیینش کردهاند.
در کنار حامل عَلَم، شخص دیگری نیز مشعل به دست میگیرد. مشعل را با شعله اجاق خانهای که دیگی روی آن گذاشتهاند روشن میکنند. کسی که عَلَم به دست دارد در جلو دسته حرکت میکند و فردی که مشعل دارد پشت سر او به راه میافتد.
دسته به در هر خانه که میرسد، صاحبخانه مقداری گندم، پول، خرما یا انواع خوراکیهایی را که در خانه دارد به اعضای گروه میدهد. برخی نیز یک روسری سیاه یا سفید به دسته علم میبندند و آن را میبوسند. این کار تا زمانی ادامه دارد که مشعل خاموش شود.
پس از خاموش شدن مشعل، اعضای گروه دور هم مینشینند و آنچه را جمع کردهاند به سه قسمت تقسیم میکنند؛ یکسوم پول و خوراکیها را برای خود برمیدارند و بقیه را برای افراد نیازمند روستا میبرند. روسریهای سفید و مشکی هم سهم سیّدی است که علم را در دست میگیرد.
با این حال، این رسم نیز مشابه سایر سنتهای قدیمی مرتبط با ماه رمضان امروز کمرنگتر از گذشته برگزار میشود. تغییر سبک زندگی، مهاجرت و دگرگونی ساختارهای اجتماعی، نَفَسِ این آیینها را گرفته است؛ درحالی که این سنتها صرفا یک خاطرۀ نوستالژیک نیستند، بلکه بخشی از سرمایه فرهنگی و اجتماعی هر منطقه به شمار میآیند و میتوانند در خلال زندگی روزمره، کمک به دیگران را به کودکان و نوجوانان آموزش دهند.
پینوشت: این گزارش با استفاده از اطلاعات جلد دوازدهم «تقویم آیینی ماههای قمری، دفترِ سوم ماه رمضان»، تهیهشده توسط «واحد فرهنگ مردم» مرکز تحقیقات سازمان صدا و سیما نوشته شده است.
انتهای پیام
